Duurzaamheid

‘Duurzaamheid’ is de afgelopen jaren een containerbegrip geworden. Een term die te pas en te onpas wordt gebruikt, een term die nodeloos uitgehold is, waardoor er te vaak aan de essentie voorbij gegaan wordt: we moeten stoppen onze planeet uit te putten, zodat volgende generaties op een gezonde manier kunnen overleven. Een gegeven dat vanzelfsprekend ook van toepassing is op de bouwsector.

Flexibel en circulair bouwen met oog voor materiaalreductie, hergebruik en inwisselbare componenten is de toekomst. Een gesprek met Bart de Jong en Kevin D’hondt, twee van onze partners die mee de lijnen van het duurzaamheidsbeleid bij B2Ai uitzetten.

Circulair bouwen is niet langer een optie, maar een noodzaak

De klimaatdoelstellingen zijn duidelijk: tegen 2030 moet de CO₂-uitstoot drastisch omlaag, tegen 2050 moet ook de bouw klimaatneutraal zijn. Willen we aan die eisen voldoen, is het essentieel om op een andere manier te bouwen. Welke taak is er op dat gebied weggelegd voor de architect?
Kevin D’hondt: “We kunnen er niet omheen dat de bouwsector een enorme impact heeft op het milieu. Het laatste decennia werd er vooral gekeken naar het energieverbruik in de gebouwde omgeving. Gebouwen en toestellen worden steeds zuiniger, er wordt steeds beter geïsoleerd, enzovoort. Het energieverbruik van nieuwe gebouwen is tegenwoordig minimaal, bijna nul. Maar het materiaalgebruik en de afvalberg blijft gigantisch. Als je verdere verandering wil, is er een andere ontwerpaanpak nodig. We moeten innovatiever omgaan met onze gebouwen: door minder materialen te gebruiken, hergebruik te stimuleren, te kijken naar klimaatadaptieve toepassingen en modulaire systemen die de aanpasbaarheid en levensduur van gebouwen verhogen.”

Bart de Jong: “Als architect heb je een zekere maatschappelijke verantwoordelijkheid. Je bent niet alleen ontwerper, maar ook een stukje opvoeder. Het is onze taak opdrachtgevers te overtuigen anders te bouwen. Dat wil niet zeggen dat je van de ene op de andere dag geen PUR of lijmen meer mag gebruiken, maar je moet wel het gesprek aangaan en uitleggen waarom je als bureau andere keuzes maakt. Duurzaamheid is in de eerste plaats een kwestie van ingesteldheid. We zullen een bouwheer nooit iets opleggen, maar wel wijzen op de impact van zijn of haar keuze(s). Het is cruciaal om natuurinclusief te ontwerpen en meer milieu / natuur toe te laten in de bouw. Dat gaat van constructiemethoden die de energievraag op natuurlijke wijze reduceren tot de invulling van de onbebouwde ruimte met meer groen. Veel sites zijn zodanig gebetonneerd dat ze de omgeving opwarmen en zorgen voor wateroverlast en oververhitting. Door gewoon al voldoende groenzones aan te leggen, zorg je voor afkoeling en kan regenwater makkelijker in de grond dringen. Een eenvoudige ecologische win die ook veel psychologische voordelen voor ons als mens biedt.”

“Als we echt de omslag willen maken naar een circulaire economie, moeten we gerichte ontwerpbeslissingen nemen.”

Om op lange termijn te denken zijn flexibiliteit en aanpasbaarheid noodzakelijk. Hoe maakt B2Ai op dat vlak het verschil?
Kevin: “Die insteek is in ons bureau de norm. Een gebouw is pas echt duurzaam als het relevant is en blijft voor zijn omgeving, nu en in de toekomst. We ontwerpen altijd functie-overstijgend, zodat een pand op termijn een nieuwe indeling of invulling kan krijgen. Het moet kunnen evolueren met de tijd en meegroeien met veranderende noden en maatschappelijke uitdagingen. Vanaf de ontwerpfase houden we rekening met verschillende scenario’s. Veel van onze realisaties zijn daarom eenvoudig opgebouwd en vertrekken vanuit een beperkte footprint en flexibele grid waar een heel rationele logica achter zit.”

Bart: “B2Ai speelt in op de wijzigende rol van de architect vandaag. Projecten worden complexer en expertises uitgebreider. Meer dan ooit is architectuur vandaag teamwork. Op dat vlak is de schaal van ons bureau een enorme kracht. We zijn met meer dan 150 mensen, van architecten en interieurarchitecten tot stabiliteitsingenieurs en ingenieurs technieken. Al die ervaringen, opleidingen en meningen vormen een enorme kennisbibliotheek. Er is altijd wel iemand met een achtergrond in een specifiek vakgebied. Als one-stop-shop is B2Ai een alles-in-een partner. We kunnen een geïntegreerde ontwerpaanpak aanbieden waarbij architectuur, engineering, interieur en stedenbouw nauw verweven zijn. Vanaf de eerste ontwerpen werken al onze afdelingen nauw samen. Hebben we over een specifiek detail nog vragen, kunnen we nog steeds beroep doen op een weid netwerk van kennisorganisaties, fabrikanten en leveranciers. Door met hen terug te koppelen, bekomen we soms een out-of-the-box oplossing, maar een oplossing met de nodige kwaliteit en garanties op lange termijn, geen experimenten.”

“Een gebouw is pas echt duurzaam als het relevant is en blijft voor zijn omgeving, nu en in de toekomst.”

Wie het heeft over aanpasbaarheid en flexibiliteit komt automatisch uit bij modulair en circulair bouwen.
Bart: “Absoluut. Als bureau zijn wij daar al heel lang mee bezig. Modulaire systemen vormen de basis voor een transitie naar het circulaire denken en bouwen. Je werkt slim en efficiënt met unieke bouwcomponenten die onderling inwisselbaar en herbruikbaar zijn. Gebouwen kunnen zo eenvoudig verplaatst, aangepast, uitgebreid en herbestemd worden. Zo vermijd je sloopwerk en behouden gebouwen langer hun waarde. In Diest zijn we bijvoorbeeld bezig met de bouw van een ontmoetingscentrum In een massief houten structuur van kolommen en balken met wanden en vloeren in CLT panelen. Het wordt geconstrueerd volgens een vaste typologie met een grid van 5 bij 5 meter. Alle materialen worden modulair opgebouwd en zijn volledig demonteerbaar, zodat ze in de toekomst uitwisselbaar zijn met andere gebouwen. Zo geef je een gebouw niet alleen toekomstwaarde, je reduceert afval en minder uitstoot van stikstof en CO₂.”

Kevin: “De bouw heeft frisse ideeën nodig. Niet alleen van architecten. Overheden, bouwbedrijven en projectontwikkelaars moeten verder durven kijken dan hun neus lang is. Houtbouw is voor mij de uitgesproken methode om de doelstellingen van 2050 te halen en CO₂-neutraal te bouwen. Recent hebben wij het masterplan ontwikkeld voor een site in Zelzate. De residentiële units worden geprefabriceerd in een loods te Genk. Eenmaal klaar worden de huizen met een vrachtwagen de werf opgereden, gemonteerd en geplaatst. Tegels, keuken, badkamer, alles zit erin en is perfect afgestemd op de economische maat (denk aan bijvoorbeeld snijverlies). Daar moeten we naartoe: duurzame gebouwen op basis van kostenefficiënte, hernieuwbare grondstoffen, neergezet in een beschermde omgeving . Betaalbaarheid is voor ons ook een onderdeel van de container duurzaamheid.”

“Modulaire systemen vormen de basis voor een transitie naar het circulaire denken en bouwen.”

Zoals jullie al aangaven is materialenreductie essentieel. In renovatieprojecten maakt B2Ai steeds vaker inventarissen van bestaande gebouwen. Leg eens uit hoe dat precies in zijn werk gaat?
Bart: “Bij renovaties is ons doel altijd zoveel mogelijk te behouden, van de algemene structuur tot individuele materialen. Alles wat in een gebouw zit, wordt geanalyseerd en in een overzichtelijke verslag gegoten: zoveel m² glas, plafond, wand, enzovoort. Elk aspect van het pand wordt in kaart gebracht om te kijken welke grondstoffen opnieuw te gebruiken zijn, van meubilair tot een stalen ligger of simpel radiatorelement.”

Kevin: “We beschouwen een bestaand gebouw echt als een materiaalbank, met de zero-waste-gedachte in het achterhoofd. Kunnen we bepaalde elementen niet opnieuw gebruiken? Dan kijken we of ze richting tweedehandsmarkt kunnen. Want uiteraard is niet alles herbruikbaar. Dat hoeft ook niet, zolang componenten maar niet verloren gaan als afval. Een goed voorbeeld is het project Paddenhoek in Gent. In opdracht van de Universiteit Gent worden de bestaande gebouwen getransformeerd tot een nieuw energie-neutraal complex. Daar hebben we het volledige gebouwencomplex geanalyseerd om te zien wat herbruikbaar is, van de tegels tot branddeuren, centrale verwarmingselementen en zelfs toiletten. Dat voortraject doorlopen we tegenwoordig in bijna alle renovatie/vernieuwbouw-projecten . Als je de circulaire gedachte meeneemt vanaf het begin, kan je er later makkelijker mee aan de slag. Alleen moet je alle betrokkenen in het bouwproces meekrijgen in je verhaal. Gelukkig is er stilaan een omslag merkbaar. Meer en meer fabrikanten staan open voor de terugname van materialen om ze opnieuw te verwerken. Recyclage in de vorm van downcycling volstaat niet, de kringloop moet volwaardig gesloten worden.”

Welke rol zien jullie voor B2Ai weggelegd op vlak van duurzaamheid? Op welke manier bevorderen jullie circulair bouwen?
Bart: “Als B2Ai zijn we een van de grotere architectenbureaus van België. Ons multidisciplinaire team met ruim dertig jaar ervaring heeft expertise en referenties in (gezondheids)zorg-, sport- & cultuurcentra, scholen, kantoren, commerciële, residentiële, mixed en stedenbouwkundige projecten in heel België en daarbuiten. Ook op gebied van schaal en complexiteit van projecten kunnen we ver gaan. We kunnen met andere woorden projecten realiseren met impact. Een project van enige schaal enthousiasmeert hopelijk veel mensen tot het reflecteren over duurzaamheid, over wat het gebouw kan doen.”

Kevin: “Als architect spelen we een belangrijke maatschappelijke rol. Als kritische geest in het bouwproces is het onze taak om niet te focussen op enkel en alleen maar de prijs vandaag, maar ook op de prijs die we allen in de toekomst betalen. Het is onze taak om mee te trekken aan de omslag richting een circulair bouwproces. We zien het als een gedeelde verantwoordelijkheid de bouwsector te transformeren van een sector met een enorme impact op het milieu, naar een sector die actief bijdraagt aan de duurzame toekomst.

“We moeten de ambitie aanwakkeren, het bewustzijn vergroten, de valse beloftes van duurzaamheid doorprikken, de nieuwe ontwerppraktijken toepassen en zelf strenger durven zijn.”