Gevangeniscomplex Haren

Gevangenisdorp met humane vormgeving

Humane vormgeving voor grootste gevangenis van België

Haren wordt de grootste gevangenis in België en zal in 2022 operationeel zijn. Het complex zal uit acht gebouwen bestaan, waaronder drie mannengevangenissen, twee vrouwengevangenissen, een forensisch psychiatrisch centrum, een jeugdinstelling en een algemeen gebouw. In totaal zullen er 1190 gedetineerden worden ondergebracht. Naast huisvesting voor gedetineerden zal het gevangeniscomplex ruimte bieden aan een rechtbank, een sportcomplex, een arbeidscomplex, bezoekzalen, een kantoor voor het veiligheidskorps en een hospitaal. De totale omvang van het complex bedraagt 106.137,26 m².

Humane vormgeving, herkenbare architectuur
Voor het consortium Cafasso staat detentie steeds in relatie tot normalisatie, rehabilitatie en integratie, telkens in combinatie met de vereiste veiligheidsvoorschriften. Eén van de moeilijke aspecten was het samenbrengen van een detentiebeleid in een efficiënt maar humaan complex dat beantwoordt aan de hedendaagse noden en bovendien aanpasbaar is aan toekomstige evoluties binnen het gevangeniswezen.

“Uitgangspunten bij het ontwerp zijn: normalisatie van het complex als dorp, integratie in de omgeving door ruimtelijke en visuele relaties, beperking van de schaal, doordacht materiaalgebruik, duurzaamheid, flexibiliteit en veiligheid.”

Achterliggend doel is niet alleen de straf op zich maar ook de zorg om de betrokkenen voor te bereiden om opnieuw volwaardig te kunnen functioneren in de maatschappij. Het model houdt op diverse manieren rekening met verschillende aspecten van een ‘normaal’ leven: werken, wonen, een sociaal en familiaal leven. De stedenbouwkundige uitwerking van het masterplan en de architecturale uitwerking van de gebouwen spelen hierin een centrale rol.
Er is afgestapt van het panoptisch T-model of stervormig gebouw en er is gekozen voor kleinschaligere bouwvolumes. De schaal van de gebouwen refereert naar een ‘normale‘ situatie: het gemeenschapsgebouw refereert naar een stadhuis of administratief centrum, de clustergebouwen naar meergezinswoningen.

Het model is gebaseerd op leefeenheden van een 25 tot 30-tal cellen, gegroepeerd in clusters en dan in entiteiten. Cafasso voorziet in een venieuwde clusteropzet waarbij elke gang slechts 8 cellen herbergt, wat zorgt voor een aanzienlijke verhoging van de privacy. Het ‘stadhuis’ groepeert een aantal programmaonderdelen: zittingzalen, de controlekamer voor de beveiliging, het onthaalcomplex, de nationale transfers, de sporthal, de frontoffice en de bezoekersruimten. Het is een gebouw waar externe bezoekers en gedetineerden elkaar kunnen ontmoeten. Het gebouw heeft dan ook twee gezichten. Boven op de logistieke diensten wordt een sportveld geïntegreerd in het groendak, met onbelemmerde zichten op de omgeving, wat een gevoel van vrijheid creëert.

Het complex als dorp met veel groen
Het terrein kent een belangrijk hoogteverschil. Het hoogteverschil wordt in het ontwerp ingezet voor het scheppen van zichten, verbindingen en afwisseling. Door een intelligente schaal en opstelling van de gebouwen worden zichten naar en van de omgeving gecreëerd. De belangrijkste visuele en functionele as refereert daarenboven naar het traject van de huidige Keelbeekweg. Het complex wordt ontsloten vanop de Woluwelaan via een nieuwe toegangsweg.

“Het penitentiair complex is vormgegeven als een campus of kleine dorpskern die autonoom functioneert maar zich tegelijkertijd integreert in haar omgeving.”

Het geheel is met andere woorden een weerspiegeling van een dorpsgemeenschap. Dit is vertaald naar een ‘dorp’ georganiseerd rond een groen ‘dorpsplein’ dat ook als centrale publieke ruimte functioneert. Door in het ontwerp creatief om te gaan met hoogteverschillen in het gebied hebben zowel gedetineerden als omwonenden een gevarieerd uitzicht. Hierbij is ook de gevangenismuur op een zo natuurlijk mogelijke wijze opgenomen. De keuze voor baksteen biedt de mogelijkheid tot variatie in de verschillende bouwvolumes en refereert naar de bebouwingsvorm in de omgeving. Binnen de muren wordt baksteen gecombineerd met beton wat uitdrukking geeft aan de meer gemeenschappelijke functies in de plint van de gebouwen.
Natuurlijk groen, dorpse schaal en herkenbare materialen dragen zo bij aan de humane condities van de gevangenis.

‘Publieke’ ruimte als hart van het dorp
Er wordt een publiek plein gecreëerd rond het inkomgebouw:  het ‘Inkomplein’. Het tweede plein, het  ‘Campusplein’, is het centrale plein binnen de muur en connecteert alle gebouwen. Dit plein is de schakel tussen wonen, werken en ontspannen binnen het gevangenisgebeuren. Daarnaast is getracht om het menselijk karakter van het complex ook door te zetten in de opvatting van de gevangenismuur. Zonder af te doen aan de veiligheidseisen en zonder de realiteit van een gevangenis te willen ontkennen, wordt de impact gehumaniseerd door mogelijkheden van overkijk. Het reliëf wordt daarbij ingezet voor het scheppen van transparantie, verbindingen en afwisseling.

Een duurzame gevangenis
Het ontwerp gaat uit van een duurzaam project in de breedst mogelijke zin van het woord:verantwoord ruimtegebruik, integratie in de omgeving, sociaal-maatschappelijke implicaties, flexibiliteit, ecologische en energetische aspecten, onderhoud van materialen.”

Interior design
“De sfeer binnen een detentiecomplex is het resultaat van een zoektocht naar de balans tussen duurzaamheid, esthetiek en beleving. Een aangename sfeer brengt rust voor zowel de gedetineerden als voor het penitentiair personeel.”

In gemeenschappelijke ruimtes wordt doelbewust gebruik gemaakt van accentkleuren en hout, materialen die een positieve invloed hebben op de gemoedstoestand van de gebruikers. Het kleurgebruik binnen de cellen wordt bewust neutraal gehouden.

Locatie
Haren

Regio
Brussel

Status
In progress

Bruto vloeroppervlakte
± 106.137,26 m²

Samenwerkingsvorm
CAFASSO Consortium

Beeld & fotografie
Consortium

Team
DBFM-contract (Ontwerp, bouw, financiering en onderhoud)
– Opdrachtgever: Regie der Gebouwen
– Architectuur, interieur: THV B2Ai CVBA – EGM ARCHITECTEN
– Stabiliteit: THV INGENIEURSBUREAU G. DERVEAUX NV – VK Engineering
– Speciale technieken, duurzame ontwikkelingen, EPB: VK Technieken
– Beveiliging: Smits van Burgst Beveiliging BV
– Omgevingsaanleg: Lodewijk Baljon Landschapsarchitecten – ARA